आज १४ नोव्हेंबर म्हणजे चा़चा नेहरूंचा जन्मदिन आपल्या देशाचा बालदिन. बालदिनाबद्दलची जागरुकता सगळीकडे होत असल्याचं पाहून खूप बरं वाटलं. आजचा दिवस म्हणजे मुलांचा दिवस. आज मुलांना बरीच गिफ्ट्स मिळतील, त्यांच्यासाठी खास कार्यक्रमही असतील. सगळीकडे कसं मज्जाच मज्जा. काश! आमच्यावेळी पण असं काही असतं. मी शाळेत असतानाचा बालदिन फार बोअरिंग असायचा. तेव्हा काही असं बालदिनाचं सेलिब्रेशन वगैरे नसायचं. आमचे गुरूजी वर्गात यायचे. मग चालू व्हायचं, ’मुलांनो, तुम्हाला माहितेय का आज काय आहे ते?’ मग क्षणाचाही विलंब न करता आमच्यापैकी एक कुणीतरी ओरडायचं, ’चाचा नेहरूंचा जन्मदिवस!!’. अगदी जोशात. कारण आदल्या दिवशी सगळ्यांना सांगितलं जायचं, ’उद्या भाषण करायचं आहे. काय आहे उद्या सांगा पाहू?’ बराच वेळ कुणीही बोलायचं नाही. पण डोकं खाजवल्यासारखं उगाच करून दाखवायचो. मग काय गुरूजीच सांगायचे काय आहे ते. पहिली ते पाचवीपर्यंत आम्हा सर्वांना एकच माहीत होतं, बालदिन म्हणजे चाचा नेहरूंचा वाढदिवस पण तो कधी असतो हेच नेमकं आठवायचं नाही. त्यासोबतच गांधीजी म्हणजे २ ऑक्टोबर आणि १ ऑगस्ट म्हणजे लोकमान्य टिळक एवढंच लक्षात राहायचं. पण जयंती की पुण्यतिथी तेच नाही आठवायचं. हा पण अशा दिवशी भाषणबाजी केल्याचं थोडंफार आठवतंय.
प्राथमिक शाळेत असताना बहुतेकदा नेहरू, गांधीजी आणि टिळकांच्या जन्मदिन व पुण्यतिथीदिनी भाषण करण्याची सक्ती घरातून व्हायची. या भाषणांचं पाठांतर आमच्याकडून घरीच करून घेतलं जायचं. दुसर्या दिवशी सकाळी लवकर शाळेत जमून भाषण(बाजी) देण्याचा कार्यक्रम व्हायचा. जेव्हा माझा नंबर यायचा तेव्हा मी बाचकत बाचकत स्टेजवर पोहोचायचे. मग अगदी विद्यार्थी स्टाइलमध्ये चालू व्हायचं... ’माननीय अमुक-तमुक (म्हणजे प्रमुख पाहुणे बरं का), आदरणीय गुरजनवर्ग आणि माझ्या विद्यार्थी मित्रहो, आज --चा जन्मदिन...’. मग सुरू. अशा प्रकारे कुणाचं लडबडत, तर कुणाचं धापा टाकत. यात सगळ्यांचं एकच वैशिष्ट्य बरं का, ते आपलं नेहमीचं "अं...अं...". भाषणबाजीचा डामडौल सांभाळताना आमचा जीव मेटाकुटीस याय़चा. असली भाषणं करताना माझा नेहमी गोंधळ उडायचा. एकदा तर मी गांधीजींच्या भाषणाला टिळाकांचं नाव घेऊन हशाच पिकला हॉलमध्ये. मला काय झालं ते कळालंच नाही. गुरूजींनी मात्र ’तु पुढे बोल म्हणत’ चालू राहू दे असं सुचवलं. नक्की काय घडलं हे मला भाषण झाल्यावर कळालं. नशीब्ब!! तेव्हाच कळालं असतं तर मात्र मी पुढचं बोलूच शकले नसते. गुरूजींचं हे presence of mind कळून चुकल्यानंतर वाटलं गुरूजी खरोखरच हुशार असावेत. (त्या वेळी presence of mind नाही कळायचं पण आता त्याचा मराठी समानार्थी शब्द आठवत नाही.)
आमच्यावरची भाषणसक्ती संपली की मग महाकंटाळा आणणारा प्रसंग आ वासून आमची वाट बघायचा. अरे देवा! पुन्हा भाषणबाजी!!! आधी प्रमुख पाहुणे, मग मुख्याध्यापक, मग सर्व वर्गशिक्षक. प्रमुख पाहुण्यांनी भाषणाला सुरवात करण्याअगोदर आमचे गुरूजी उठून म्हणायचे, ’आता आपल्या गावातील श्री. अमुक अमुक आपल्याला पंडीत नेहरूंबद्दल चार शब्द सांगू इच्छितात...’. तरी बरं वर्गशिक्षक संख्येने कमी होते. दोन वर्ग एकाच शिक्षकाच्या हातात असल्याने शिक्षकांची भाषणावळी थोडी कमी लांब व्हायची. या सर्व भाषणात आमच्या शाळेचे मुख्याध्यापक खूप छान बोलायचे. त्यांच्या भाषणातला प्रसंग ते बोलत असताना अगदी डोळ्यांसमोर उभा होत असे. स्टेजवर पूजलेला नेहरुंचा फोटो मुख्याध्यापक गुरूजींच्या तोंडून आमच्याशी बोलत असे. त्यांच्या या अशा भाषणांमुळेच आम्ही गांधीजी, लो. टिळक, नेहरू यांना फोटोपलीकडे ओळ्खू शकलो. आमच्या मनात या थोर पुरूषांबद्दल आदरभाव निर्माण झाला. आणि मग पुढे वाटू लागलं ’म्हणूनच अमुक अमुक गुरूजी आमचे मुख्याध्यापक आहेत.(कारण ते भाषण छान देतात)’.
आम्हा सर्व मुलांची भाषणं अर्ध्या पाऊण तासात, आणि एकट्या प्रमुख पाहुण्याचं भाषण तासभर आपलं चालतच राहायचं. आम्ही खाली बसलेलो. कुणी पेंगायचं. कुणी कुणाला चिमटे काढायचं, मग ते हळूच ’आंऊ’ करायचं, कुणाचातरी चॉकलेटचा कागद उघण्याचा आवाज येई. मग सगळे तिकडे वळून बघत. कुणी कुठल्यातरी कागदाच्या चिटोर्याने इकडे तिकडे चिट्ठी सरकवायचं. त्यात लिहिलेलं असायचं.. ’आज मी चिंचा आणल्यात, तुला नाही देणार’, ’कालचा अभ्यास केला का?’, ’दुपारी जेवणाच्या सुट्टीत गोळा खायला जाऊ’, वगैरे वगैरे. पण या सर्वाचा त्या प्रमुख पाहुण्यांवर काहीही परिणाम व्हायचा नाही. पुढच्या ओळीतली थोडीफार मुलं ऐकतात यातच ते समाधानी होते. मांडी घालून बसल्यामुळे पाय इतके आखडायचे की सोडावेसे वाटायचं. पण एवढ्या सगळ्या मंडळीसमोर ’ते’ करण्याचं धाडस कुणातच नसे. माझ्या पायात तर मुंग्याच यायच्या. उठायलाच नाही जमायचं. त्यामुळे ’देव करो आणि माझा भाषणात तिसरापण नंबर यायला नको’ अशी याचना मी मनातल्या मनात करे. सुरवातीला ताठ बसलेली मुलं स्टेजवरील मंडळींची भाषणं सुरू होताच हळू हळू वाकायला लागायची. आणि मुख्याध्यापकांच्या भाषणाला खडबडून जागी व्हायची. ते बोलायचेच तसे. एकेकाला नावानिशी जागं करायचे. आमचे मुख्याध्यापक भाषणाला उठले की जाग्या असलेल्या मुलांनी पेंगणार्यांना उठवायची ड्यूटी चालू व्हायची. जो कुणी नाही उठायचा तो मात्र मुख्याध्यापकांचा शिकार व्हायचा. कधीतरी ते भाषणातून हसवतही. त्यामुळेही कुणी झोपल्यास उठून जायचं. हेच काय ते अख्ख्या समारंभात refreshing.
अशा या बालदिनाच्या दिवशी आम्हा बालकांसाठी कुणीच काही करत नसे. त्यामुळे हे राष्ट्रीय दिन मनात कोरले गेले ते फक्त भाषणबाजीमुळेच. त्यातल्या त्यात १५ ऑगस्ट व २६ जानेवारी इतरांपेक्षा वेगळे होते. कारण त्या दिवशी चॉकलेट मिळायचं. दिवस भराभर निघून गेले. बालदिनाचाही विसर पडला. पं. नेहरू कळायला मात्र बराच उशीर लागला. आज पुन्हा refresh झाल्यासारखं वाटतंय.
जय हिंद! जय भारत!!